بهترین روش مطالعه شیمی؛ چگونه شیمی را عمیق و مفهومی یاد بگیریم؟
شیمی برای بسیاری از دانشآموزان و دانشجویان در ابتدا درسی دشوار و پُر از فرمول، واکنش و مفاهیم به نظر میرسد؛ اما واقعیت این است که بخش زیادی از این دشواری به روش مطالعه شیمی مربوط میشود. مطالعه، صرفاً با خواندن چندباره کتاب یا حفظ کردن واکنشها معمولاً باعث یادگیری عمیق نمیشود.
برای موفقیت در شیمی، لازم است بین مفهوم، حل مسئله، تمرین، مرور و کاربرد مطالب ارتباط برقرار کنیم. فرقی نمیکند دانشآموز دبیرستان باشید، برای کنکور آماده شوید یا در دانشگاه شیمی، مهندسی، داروسازی، پزشکی یا رشتههای دیگر تحصیل کنید؛ داشتن یک روش مطالعه مناسب میتواند یادگیری شیمی را بسیار سادهتر و مؤثرتر کند.
بهترین روش مطالعه شیمی چیست؟
بهترین روش مطالعه شیمی یک روش واحد برای همه افراد نیست، اما یک الگوی کلی وجود دارد که تقریباً برای همه سطوح آموزشی کاربردی است:
یادگیری مفهوم ⇐ مطالعه دقیق ⇐ حل مثال ⇐ تمرین ⇐ مرور ⇐ رفع اشکال ⇐ آزمون
در این روش، هدف اصلی فقط تمام کردن یک فصل یا حفظ کردن مطالب نیست؛ بلکه باید بتوانید مطالب را توضیح دهید، بین مفاهیم ارتباط برقرار کنید و در مسائل جدید از آموختههای خود استفاده کنید.
چرا شیمی را باید مفهومی مطالعه کنیم؟
شیمی مجموعهای از اطلاعات پراکنده نیست. بسیاری از مباحث شیمی به یکدیگر مرتبط هستند. برای مثال، درک درست ساختار اتم به یادگیری جدول تناوبی کمک میکند و شناخت ساختار اتمی و پیوندها در فهم بسیاری از واکنشهای شیمیایی اهمیت دارد.
به همین دلیل، حفظ کردن مطالب بدون درک دلیل آنها معمولاً یادگیری پایداری ایجاد نمیکند.
در مطالعه مفهومی بهتر است همیشه از خودتان بپرسید:
چرا این اتفاق رخ میدهد؟
چه رابطهای بین این دو مفهوم وجود دارد؟
اگر یکی از شرایط تغییر کند چه اتفاقی میافتد؟
چگونه میتوان این مطلب را با یک مثال توضیح داد؟
این نوع سؤال پرسیدن باعث میشود مغز به جای حفظ کردن، ارتباط میان مفاهیم را پیدا کند.
مرحله اول: قبل از مطالعه، فصل را بررسی کنید
پیش از شروع مطالعه بهتر است چند دقیقه فصل یا مبحث موردنظر را بررسی کنید. عنوانها، زیرعنوانها، شکلها، جدولها و مثالها را ببینید تا یک تصویر کلی از موضوع به دست آورید.
این کار باعث میشود هنگام مطالعه جزئیات، بدانید هر مطلب در چه بخشی از موضوع کلی قرار میگیرد.
برای نمونه، اگر قرار است یک مبحث مربوط به محلولها را مطالعه کنید، ابتدا باید بدانید با چه مفاهیمی مانند غلظت، محلولیت، انواع محلول و محاسبات مربوط به آن روبهرو خواهید شد.
مرحله دوم: مفهوم را به زبان خودتان یاد بگیرید
در این مرحله فقط به دنبال حفظ کردن جملات کتاب نباشید. سعی کنید مفهوم را با زبان ساده برای خودتان توضیح دهید.
یک روش بسیار مؤثر این است که بعد از مطالعه یک بخش، کتاب را ببندید و تصور کنید باید آن را برای یک دانشآموز دیگر توضیح دهید.
اگر نتوانستید موضوع را ساده توضیح دهید، احتمالاً هنوز آن را بهطور کامل درک نکردهاید.
این روش برای مباحثی مانند ساختار اتم، پیوندهای شیمیایی، ترمودینامیک، تعادل، اسید و باز و سینتیک بسیار مفید است.
مرحله سوم: هنگام مطالعه یادداشتبرداری کنید
یادداشتبرداری به معنای بازنویسی کل کتاب نیست. یادداشت خوب باید کوتاه، کاربردی و قابل مرور باشد.
بهتر است در یادداشتهای خود موارد زیر را ثبت کنید:
تعریفهای مهم، روابط و فرمولها، نکات کلیدی، استثناها، روش حل مسائل و اشتباهات رایج
برای بعضی از مباحث نیز استفاده از جدول، نمودار یا نقشه مفهومی میتواند بسیار مفید باشد.
مرحله چهارم: بعد از یادگیری، مسئله حل کنید
یکی از مهمترین تفاوتهای شیمی با بسیاری از درسهای حفظی این است که یادگیری واقعی شیمی بدون حل مسئله کامل نمیشود.
ممکن است یک فرمول را به خوبی به خاطر داشته باشید، اما در یک مسئله نتوانید تشخیص دهید چه زمانی و چگونه باید از آن استفاده کنید.
بنابراین پس از مطالعه هر مفهوم، چند سؤال یا مسئله مرتبط حل کنید.
بهتر است ابتدا از مثالهای ساده شروع کنید و سپس به سراغ مسائل دشوارتر بروید.
مرحله پنجم: سؤالها را فقط برای رسیدن به جواب حل نکنید
هدف از حل تمرین فقط به دست آوردن پاسخ نهایی نیست. مهمتر از جواب، فرآیند رسیدن به جواب است.
هنگام حل یک مسئله از خودتان بپرسید:
سؤال دقیقاً چه چیزی از من میخواهد؟
چه اطلاعاتی در اختیار دارم؟
از چه مفهوم یا رابطهای باید استفاده کنم؟
آیا واحدها (یکاها) درست هستند؟
آیا پاسخ نهایی منطقی است؟
این روش بهخصوص در مسائل محاسباتی شیمی بسیار اهمیت دارد.
بهترین روش مطالعه مسائل محاسباتی شیمی
در مسائل محاسباتی، بهتر است یک الگوی ثابت برای حل مسئله داشته باشید.
ابتدا اطلاعات مسئله را مشخص کنید، سپس مجهول را تعیین کنید. در ادامه رابطه یا مفهوم مناسب را انتخاب کرده و محاسبات را مرحلهبهمرحله انجام دهید.
از انجام محاسبات ذهنی و حذف مراحل مهم تا حد امکان خودداری کنید؛ زیرا نوشتن مراحل حل، هم احتمال خطا را کاهش میدهد و هم در زمان مرور، مسیر حل را برای شما روشن میکند.
روش مطالعه مباحث حفظی شیمی
همه بخشهای شیمی محاسباتی نیستند. بعضی مطالب نیازمند یادگیری، مقایسه و مرور منظم هستند.
برای این دسته از مطالب بهتر است به جای چند بار خواندن، از یادآوری فعال استفاده کنید.
یعنی کتاب را ببندید و تلاش کنید مطالب را از حافظه بازسازی کنید.
برای مثال، به جای اینکه جدول تناوبی یا ویژگیهای گروههای مختلف را بارها بخوانید، ابتدا سعی کنید بدون نگاه کردن آنها را به یاد بیاورید و سپس پاسخ خود را بررسی کنید.
این روش معمولاً از مطالعه منفعلانه مؤثرتر است.
مرور کردن؛ بخش فراموششده مطالعه شیمی
یکی از مهمترین دلایل فراموش کردن مطالب شیمی، نداشتن برنامه مرور است.
یادگیری نباید به همان روز مطالعه محدود شود. بهتر است مطالب در فاصلههای زمانی مختلف دوباره مرور شوند.
برای مثال میتوانید یک مبحث را:
- در همان روز مرور کوتاه کنید.
- چند روز بعد دوباره بررسی کنید.
- حدود یک هفته بعد با چند سؤال آن را ارزیابی کنید.
- در مرورهای بعدی با تست یا مسئله، میزان تسلط خود را بسنجید.
مرور مؤثر لزوماً به معنای دوباره خواندن کامل فصل نیست؛ گاهی حل چند سؤال، مرور خلاصهها و یادآوری نکات اصلی کافی است.
دفترچه اشتباهات داشته باشید
یکی از بهترین روشها برای پیشرفت در شیمی، ثبت اشتباهات است.
هر بار که در یک سؤال اشتباه میکنید، فقط پاسخ صحیح را نگاه نکنید. مشخص کنید چرا اشتباه کردهاید.
برای مثال ممکن است مشکل شما یکی از این موارد باشد:
اشتباه مفهومی، فراموش کردن فرمول، بیدقتی در محاسبات، اشتباه در واحدها یا برداشت نادرست از صورت سؤال
مرور این اشتباهات به شما کمک میکند یک اشتباه را بارها تکرار نکنید.
بهترین روش مطالعه شیمی برای دانشآموزان
دانشآموزان بهتر است مطالعه شیمی را از کتاب درسی و منابع اصلی شروع کنند. ابتدا باید مفهوم درس را یاد بگیرند و سپس به سراغ تمرینها و سؤالهای بیشتر بروند.
در دوره دبیرستان، ارتباط بین فصلهای مختلف نیز اهمیت زیادی دارد. بنابراین بهتر است مطالب قبلی را کاملاً رها نکنید و در برنامه هفتگی خود زمانی را به مرور اختصاص دهید.
برای دانشآموزانی که برای آزمونهای مهم آماده میشوند، ترکیب مطالعه مفهومی، تمرین تشریحی و تست اهمیت زیادی دارد.
بهترین روش مطالعه شیمی برای دانشجویان
در دانشگاه، حجم مطالب و عمق مفاهیم معمولاً بیشتر است. بنابراین روش مطالعه باید از حفظ کردن فاصله بیشتری بگیرد و به سمت درک عمیق، تحلیل و حل مسئله حرکت کند.
دانشجویان بهتر است هنگام مطالعه یک مبحث، علاوه بر یادگیری تعریفها و روابط، به کاربرد آنها نیز توجه کنند.
برای مثال در شیمی آلی، فقط حفظ کردن واکنشها کافی نیست؛ باید منطق واکنش و ارتباط ساختار با واکنشپذیری را نیز درک کرد.
در شیمی فیزیک و شیمی تجزیه نیز تسلط بر مفاهیم و حل مسئله اهمیت بسیار زیادی دارد.
چند ساعت مطالعه شیمی در روز کافی است؟
تعداد ساعت مطالعه به سطح فرد، هدف، حجم مطالب و زمان در اختیار بستگی دارد. بنابراین نمیتوان برای همه افراد یک عدد ثابت تعیین کرد.
موضوع مهمتر از تعداد ساعت، کیفیت مطالعه و استمرار آن است.
یک ساعت مطالعه متمرکز همراه با حل تمرین و مرور میتواند بسیار مؤثرتر از چند ساعت مطالعه بدون تمرکز باشد.
هنگام مطالعه شیمی از چه اشتباهاتی پرهیز کنیم؟
یکی از اشتباهات رایج، چند بار خواندن کتاب بدون حل تمرین است. مطالعه صرفاً باعث ایجاد احساس آشنایی با مطلب میشود، اما الزاماً به معنای تسلط نیست.
اشتباه دیگر، حفظ کردن فرمولها بدون درک کاربرد آنهاست. همچنین بسیاری از دانشآموزان و دانشجویان فقط زمانی سراغ حل سؤال میروند که تصور میکنند کاملاً آماده هستند؛ در حالی که حل مسئله بخشی از فرآیند یادگیری است، نه مرحلهای بعد از یادگیری.
مطالعه پراکنده، نداشتن مرور، استفاده همزمان از منابع متعدد و بیتوجهی به اشتباهات نیز میتوانند روند یادگیری را ضعیف کنند.
برنامه پیشنهادی برای مطالعه شیمی
یک جلسه مطالعه مؤثر شیمی میتواند شامل چند بخش باشد:
مطالعه و یادگیری مفهوم ⇐ یادداشت نکات مهم ⇐ حل چند مثال ⇐ تمرین مستقل ⇐ بررسی اشتباهات ⇐ مرور کوتاه
لازم نیست هر جلسه همه این مراحل زمان زیادی بگیرد. مهم این است که یادگیری، تمرین و مرور در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
جمعبندی؛ چگونه در شیمی موفق شویم؟
برای موفقیت در شیمی، بیش از آنکه به مطالعه طولانی نیاز داشته باشیم، به روش مطالعه درست و استمرار نیاز داریم.
مهمترین اصول عبارتاند از:
مفهومی مطالعه کنید، مطالب را به زبان خودتان توضیح دهید، مسئله حل کنید، اشتباهات خود را بررسی کنید، مطالب را مرور کنید و آموختههای خود را با سؤال و تمرین ارزیابی کنید.
شیمی زمانی آسانتر میشود که آن را مجموعهای از فرمولها و اطلاعات حفظی نبینیم؛ بلکه آن را به شکل یک سیستم مرتبط از مفهوم، استدلال، محاسبه و حل مسئله یاد بگیریم.
چه دانشآموز باشید و چه دانشجو، با انتخاب یک روش مطالعه مناسب و ادامه دادن آن در طول زمان میتوانید تسلط بسیار بیشتری بر شیمی پیدا کنید.
با آرزوی موفقیت برای شما عزیزان 🌿